با عدم دوربين و تلسكوپ ، علماى راستين علم هيئت با محاسبهء قواعد حركات سيّارات و دورى و نزديكى و محالّ و مواضعشان در فلك و تعيين جاى ثوابت و سيّارات و ساختن كره‌هاى فضائى و اسطرلابها و نقشه‌هاى فضائى و نقشه‌هاى زمينى ، بحث در اين علوم را از روى قواعد دقيق رياضى و حساب استدلالى و جبر و مقابله و مثلّثات و قواعد ظلّ و ظلّ تمام و جيب و جيب تمام « 1 » به جائى رسانيده‌اند كه ما فوق آن متصوّر نيست . نبوغ أبو ريحان در فلكيّات و علم نجوم أبو ريحان بيرونى كه تخصّص او در علم فلك است و گوئى آسمان را در مشت خود دارد ، با نوشتن كتاب « قانون مسعودى » در سه جلد و كتاب « فى تَحقيقِ ما لِلْهِندِ مِن مَقولَةٍ مَقبولَةٍ فى العَقلِ أوْ مَرْذولَة » كه نتيجهء چهل سال مسافرت و توقّف او در كشور هند است ، و با نوشتن كتاب « التَّفهيم لِاوآئلِ صَناعةِ التَّنجيم » و « ءآثار الباقية » و كتب بسيار و رسائل فراوانى كه در عداد مؤلّفاتش نام آنها ذكر شده است ، هزار برابر بيشتر و بهتر از اروپائيهائى كه با دوربينهاى قوىّ مراكز ستارگان را ديده و رصد كرده‌اند زحمت كشيده و نتائج فكر بكر خود را به عالم علم تقديم نموده است . در « نامهء دانشوران ناصرى » گويد : « در انواع صناعات و فنون رياضى و اصناف علوم ، به مقامى جاى گزيد كه افاضل عالم ، مر اين قضيّه را مسلّم داشته‌اند كه : در مطالب نجوميّه مانند آفتاب ، منحصر در فرد است ؛ و چنان يگانه است كه ديده همتايش نديده ، و بدان مثابه طاق است كه نام جفتش بگوشى نرسيده ، الحقّ درج كمالات را عجب دُرّ يتيمى است . » « 2 » و « 3 »

--> ( 1 ) ظلّ : تانژانت ؛ ظلّ تمام : كتانژانت ؛ جَيب : سينوس ؛ جيب تمام : كسينوس . ( 2 ) « نامهء دانشوران » ج 1 ، ص 61 ( 3 ) مزيّت علوم اسلامى و مسلمين در طريقهء علمى خود - أحمد امين مصرى در كتاب « يوم الإسلام » ، در ص 89 و 90 مطلبى دارد كه قابل توجّه است . او ميگويد : « طريقهء اسلام اعتماد بر Induction يعنى استقراء است . اسلام در